کمبود داروهای اعصاب و روان: واقعیتهای پنهان و آشکار
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری، بررسیهای اخیر در خصوص کمبود برخی داروهای اعصاب و روان نشان میدهد که این مشکل ناشی از یک عامل خاص نیست، بلکه نتیجه مجموعهای از عوامل در زمینه مصرف، تولید، تأمین مواد اولیه، حملونقل و محدودیتهای بینالمللی است. آرمان نصراللهی، فعال حوزه دارو، با تشریح وضعیت تولید این داروها، بر این باور است که برای درک دقیق موضوع باید زنجیره تأمین دارو از ابتدا تا انتها مورد بررسی قرار گیرد.
نصراللهی در خصوص دلایل افزایش تقاضا برای داروهای اعصاب و روان اظهار داشت: این موضوع را باید از دو جنبه بررسی کرد. نخست شرایط اجتماعی و سیاسی کشور است. در زمانهایی که کشور با بحرانهای خاصی مواجه میشود، مصرف داروهای مغز و اعصاب به طور قابل توجهی افزایش مییابد. این افزایش مصرف با توجه به شرایط اقتصادی و اجتماعی، امری طبیعی است. فشارهای روانی در جامعه موجب افزایش تقاضا برای برخی داروهای این حوزه شده است؛ در حالی که ظرفیت تولید این داروها به اندازه داروهای عمومی نیست و تنها تعداد محدودی از شرکتها در این زمینه فعالیت میکنند.
وی افزود: زمانی که تقاضا از عرضه پیشی میگیرد، حتی اگر شرکتهای تولیدکننده با تمام توان خود کار کنند، ممکن است نتوانند نیاز بازار را به طور کامل تأمین کنند. بخشی از کمبودهایی که به وجود آمده، ناشی از همین افزایش تقاضا بوده است. از سوی دیگر، ممکن است از پنج شرکت تولیدکننده یک محصول، سه شرکت تولید داشته باشند، اما دو شرکت دیگر به دلایل مختلف مانند مشکلات تأمین مواد اولیه یا پیشبینیهای نادرست، تولیدشان کاهش یابد. این کاهش عرضه در بازار تأثیر خود را نشان میدهد.
نصراللهی با اشاره به تفاوت داروهای اعصاب و روان با بسیاری از داروهای دیگر، توضیح داد: بخش قابل توجهی از داروهای مغز و اعصاب، به ویژه داروهایی مانند آلپرازولام، دیازپام، کلردیازپوکساید و اگزازپام، از موادی استفاده میکنند که در سطح جهانی تحت کنترلهای سختگیرانه قرار دارند. این داروها به عنوان مواد نارکوتیک شناخته میشوند. به گفته وی، این محدودیتها تنها مختص ایران نیست و در تمام جهان به منظور جلوگیری از سوءمصرف این مواد وجود دارد.
نصراللهی ادامه داد: فرآیند واردات این مواد با سایر مواد اولیه متفاوت است. شرکتهای ایرانی ابتدا باید از سازمان غذا و داروی کشور مجوز واردات دریافت کنند. سپس این مجوز باید به کشور سازنده ارائه شود تا آن شرکت بتواند از نهادهای نظارتی کشور خود مجوز صادرات دریافت کند. شرکت تولیدکننده خارجی نمیتواند این مواد را مانند یک ماده اولیه معمولی در انبار نگه دارد و منتظر سفارش باشد. فرآیند تولید تنها پس از دریافت مجوز صادرات آغاز میشود و این موضوع زمانبر است.
نصراللهی در خصوص تأثیر شرایط جنگی بر تأمین این داروها گفت: پیش از شرایط جنگی، با وجود تمام مشکلات، این فرآیند در یک مسیر مشخص انجام میشد. اما شرایط جنگی مشکلات جدیدی به این زنجیره اضافه کرد؛ از کاهش پروازها گرفته تا مشکلات حملونقل بینالمللی. وی توضیح داد: برای مواد اولیه معمولی، امکان استفاده از مسیرهای جایگزین وجود دارد. به عنوان مثال، یک ماده میتواند از چین خریداری شود، به کشور ثالثی مانند ترکیه منتقل شود و سپس به صورت زمینی وارد ایران گردد. اما برای مواد نارکوتیک چنین امکانی وجود ندارد. به گفته نصراللهی، دلیل این موضوع به قوانین بینالمللی کنترل این مواد مربوط میشود. وی افزود: مجوز واردات و صادرات این مواد مشخص میکند که ماده از کدام کشور به کدام مقصد ارسال میشود. اگر مجوز برای هند به ایران صادر شده باشد، امکان اینکه همان ماده ابتدا به کشور دیگری برود و سپس وارد ایران شود وجود ندارد. حتی نوع حملونقل نیز در مجوز مشخص میشود. اگر مجوز حمل هوایی صادر شده باشد، نمیتوان به سادگی گفت حالا که شرایط تغییر کرده، از مسیر دریایی استفاده کنیم؛ برای این تغییر نیز باید دوباره فرآیندهای اداری طی شود.
نصراللهی با اشاره به وضعیت آلپرازولام، گفت: یک نمونه مشخص، ماده اولیه آلپرازولام است. حدود ۱۲۰ کیلوگرم از این ماده که نیاز حدود یک سال کشور را تأمین میکند، در شرکت هندی تولید و آماده ارسال بود، اما مشکل در مرحله انتقال به وجود آمد. یعنی مسئله تولید ماده نبود؛ ماده آماده بود. اما به دلیل مشکلات حملونقل، محدودیتهای بانکی و مسائل ناشی از تحریم برخی مسیرهای انتقال، امکان ورود آن به کشور فراهم نشد. وی افزود: در چنین شرایطی تولیدکنندگان مجبور شدند برای جلوگیری از ایجاد کمبود، مسیرهای جایگزین را انتخاب کنند.
نصراللهی ادامه داد: ما در چنین شرایطی برای اینکه تولید متوقف نشود، ناچار شدیم از منابع دیگر تأمین کنیم. به عنوان مثال، ماده اولیه را از اروپا با قیمت بالاتر تهیه کردیم. این اقدام هزینه تولید را افزایش میدهد، اما اولویت ما حفظ دسترسی بیماران به دارو است.
یکی از پرسشهای اصلی مردم این است که اگر دارو تحریم نیست، چرا در تأمین آن مشکل ایجاد میشود. نصراللهی پاسخ داد: اینکه دارو تحریم نیست، از نظر حقوقی درست است، اما تولید دارو تنها به ماده مؤثره محدود نمیشود. برای تولید یک دارو، دهها عامل دیگر دخیل هستند؛ از مواد جانبی و بستهبندی گرفته تا تجهیزات تولید، قطعات ماشینآلات و انتقال پول. ممکن است ماده مؤثره یک دارو قابل خرید باشد، اما برای تولید همان دارو نیاز به قطعهای از دستگاه داشته باشیم که تأمین آن مشکل باشد، یا مواد بستهبندی مانند آلومینیوم و PVC با محدودیت مواجه شوند. بنابراین باید بین تحریم مستقیم دارو و تأثیر تحریمها بر زنجیره تولید دارو تفاوت قائل شد. دارو ممکن است تحریم نباشد، اما عوامل زیادی که برای تولید آن نیاز است، تحت تأثیر محدودیتهای بینالمللی قرار میگیرند.
وی با اشاره به نقش بیماران و داروخانهها در شرایط کمبود، افزود: بخشی از مدیریت این شرایط به آموزش مصرفکننده برمیگردد. گاهی یک دارو در یک دوز خاص کمبود دارد، اما همان دارو در دوز دیگری موجود است و امکان جایگزینی با نظر پزشک یا داروساز وجود دارد. اما برخی بیماران به دلیل نگرانی یا تصور تفاوت زیاد بین اشکال مختلف دارو، تنها به دنبال یک نوع خاص هستند و ممکن است به چندین داروخانه مراجعه کنند. اطلاعرسانی صحیح در چنین شرایطی میتواند به استفاده بهتر از ظرفیت موجود کمک کند.
نصراللهی در پایان گفت: کمبود داروهای اعصاب و روان را نمیتوان به یک دلیل خاص محدود کرد. افزایش مصرف، محدود بودن تعداد تولیدکنندگان، دشواری تأمین مواد اولیه خاص، مشکلات حملونقل، محدودیتهای بانکی و شرایط بینالمللی همه در کنار هم باعث شدهاند زنجیره تأمین این داروها تحت فشار قرار گیرد. این مشکل نیازمند نگاهی جامع به کل زنجیره دارو است؛ از سیاستگذاری تأمین مواد اولیه تا ایجاد فضای رقابتی و تقویت ارتباطات بینالمللی.
